Sınai mülkiyet hakları; marka, coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı, tasarım, patent, faydalı model ve entegre devre topografyası üzerindeki, 6769 sayılı SMK ve 5147 sayılı Kanun’la düzenlenen, kural olarak TÜRKPATENT’e tescille kazanılan haklardır.
Sınai mülkiyet hakkı nedir?
Sınai mülkiyet hakkı, ticari ve sınai hayatta kullanılan bir işaret, ürün görünümü veya teknik buluş üzerinde tanınan ve izinsiz kullanıma karşı hukuki koruma sağlayan haktır. Bu haklar Türkiye’de 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile, entegre devre topografyaları ise 5147 sayılı Kanun’la korunur; koruma kural olarak TÜRKPATENT’e başvuru ve tescille doğar.
“Sınai” kelimesi sanayiye ilişkin demektir; “sınai haklar” ifadesi de aynı hakların kısa adı olarak kullanılır. “Mülkiyet” kelimesi ise bu hakların bir malvarlığı değeri gibi işlem görmesini anlatır: sınai mülkiyet hakkı devredilebilir, mirasla geçer, lisans ve rehin konusu olabilir (SMK m. 148). Sınai mülkiyet ne demek sorusunun kısa cevabı budur: işaret, görünüm ve buluş üzerinde kurulan, sahibine ekonomik yetki veren haklar.
Sınai mülkiyet hakları nelerdir?
Sınai mülkiyet hakları yedi başlıkta toplanır: marka, coğrafi işaret, geleneksel ürün adı, tasarım, patent, faydalı model ve entegre devre topografyası. İlk altısı 6769 sayılı SMK’nın 1. maddesinde kanunun kapsamı olarak sayılır; entegre devre topografyaları ise 5147 sayılı Kanun’la korunur. Her biri farklı bir değeri korur ve farklı şartlara bağlıdır.
- Marka: Bir işletmenin mal ve hizmetlerini diğer işletmelerinkinden ayırt eden isim, logo, slogan gibi işaretler.
- Coğrafi işaret: Niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından belirli bir yöreyle özdeşleşmiş ürünü gösteren işaret; menşe adı ya da mahreç işareti.
- Geleneksel ürün adı: Bir ürünü tarif etmek için en az 30 yıl geleneksel olarak kullanıldığı kanıtlanan ad.
- Tasarım: Ürünün veya bir parçasının çizgi, şekil, renk, malzeme gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümü.
- Patent: Yeni olan, buluş basamağı içeren ve sanayiye uygulanabilen teknik buluş.
- Faydalı model: Yeni ve sanayiye uygulanabilir buluş; kanundaki sayımda buluş basamağı yer almaz.
- Entegre devre topografyası: Orijinal niteliğe sahip entegre devrenin (çipin) yerleşim düzeni.
Sınai mülkiyet hakları ne kadar süre korunur? Karşılaştırma tablosu
Sınai mülkiyet haklarının koruma süreleri türüne göre değişir: marka 10 yıl korunur ve yenilenebilir; patent 20 yıl, faydalı model 10 yıl korunur ve uzatılamaz; tescilli tasarım 5 yıl korunur, beşer yıllık uzatmalarla toplam 25 yıla çıkabilir; entegre devre topografyası 10 yıl korunur. Coğrafi işaretin koruması ise tescille kazanılır.
| Hak | Neyi korur? | Temel şart | Koruma süresi | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
| Marka | Mal ve hizmetleri ayırt eden işaret: isim, logo, slogan | Tescil (koruma tescil yoluyla elde edilir) | 10 yıl, yenilenebilir | SMK m. 7, 23 |
| Coğrafi işaret | Yöresiyle özdeşleşmiş ürünün adı | Ürünün niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından kökeniyle özdeşleşmiş olması | Tescil yoluyla; inhisari hak sağlamaz | SMK m. 34, 44 |
| Tasarım | Ürünün veya parçasının görünümü | Yenilik ve ayırt edici nitelik | Tescilli: başvurudan itibaren 5 yıl, uzatmayla en çok 25 yıl · Tescilsiz: kamuya ilk sunuluştan itibaren 3 yıl | SMK m. 55, 56, 69 |
| Patent | Teknolojinin her alanındaki buluşlar | Yenilik, buluş basamağı, sanayiye uygulanabilirlik | Başvurudan itibaren 20 yıl, uzatılamaz | SMK m. 82, 101 |
| Faydalı model | Teknik buluş (usul, kimya, ilaç ve biyoteknoloji alanları hariç) | Yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik | Başvurudan itibaren 10 yıl, uzatılamaz | SMK m. 101, 142 |
| Entegre devre topografyası | Entegre devrenin (çipin) yerleşim düzeni | Orijinallik ve tescil belgesi | 10 yıl | 5147 s.K. m. 4, 6 |
| Telif hakkı (karşılaştırma için) | Eser: kitap, müzik, resim, fotoğraf, yazılım | Eserin meydana getirilmesi; tescil gerekmez | Eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl | FSEK m. 13, 27 |
Süreler kanundaki başlangıç kurallarına göre hesaplanır. Telif hakkı sınai mülkiyet hakkı değildir; tabloda yalnızca karşılaştırma amacıyla yer alır.
İçindekiler
- Sınai mülkiyet hakkı nedir?
- Sınai mülkiyet hakları nelerdir?
- Sınai mülkiyet hakları ne kadar süre korunur?
- Bölüm 1 — Kavram
- Fikri ve sınai mülkiyet hakları nedir?
- Sınai mülkiyet ile telif hakkı arasındaki fark nedir?
- Sınai mülkiyet hakları neden önemlidir?
- Bölüm 2 — Türler
- Sınai mülkiyet hakları türleri: her hak neyi korur?
- Sınai mülkiyet hakları örnekleri nelerdir?
- Bölüm 3 — Kazanım ve haklar
- Sınai mülkiyet hakkı nasıl kazanılır?
- Sınai mülkiyet hakları devredilebilir mi?
- Sınai mülkiyet hakkı ihlal edilirse ne yapılabilir?
- Sınai mülkiyet davalarına hangi mahkeme bakar?
- Bölüm 4 — Kanun ve yurt dışı
- Sınai Mülkiyet Kanunu nedir?
- Sınai mülkiyet hakları yurt dışında da korunur mu?
- Sınai mülkiyet terimler sözlüğü
- Sıkça sorulan sorular
- Kaynaklar
1 Kavram
Fikri ve sınai mülkiyet hakları nedir?
Fikri ve sınai mülkiyet hakları, insan zihninin ürettiği değerler üzerindeki hakların ortak adıdır. Bu ailenin üst kavramı fikri mülkiyettir; altında iki kol bulunur: eserleri koruyan telif hakları ve ticari işaretleri, ürün görünümlerini ve teknik buluşları koruyan sınai mülkiyet hakları. Sınai mülkiyet, fikri mülkiyetin bir parçasıdır; onun karşıtı değildir.
Fikri mülkiyet hakları iki kola ayrılır
Fikri mülkiyet hakları
Telif hakları (fikri haklar)
5846 sayılı FSEK · eser meydana getirildiğinde doğar, tescil gerekmez
- EserlerKitap, müzik, resim, fotoğraf, film, bilgisayar programı
- Bağlantılı haklarİcracı sanatçı, yapımcı, yayın kuruluşu
Sınai mülkiyet hakları
6769 sayılı SMK + 5147 sayılı Kanun · kural olarak TÜRKPATENT’e başvuru ve tescille korunur
- Markaİsim, logo, slogan, ambalaj
- Coğrafi işaretMenşe adı, mahreç işareti
- Geleneksel ürün adıEn az 30 yıl kullanılan ürün adı
- TasarımÜrünün görünümü
- PatentBuluş: yeni, buluş basamağı, sanayiye uygun
- Faydalı modelYeni ve sanayiye uygulanabilir buluş
- Entegre devre topografyasıÇip tasarımının üç boyutlu düzeni
“Fikri haklar” ifadesi dar anlamda yalnızca telif haklarını anlatmak için de kullanılır; “fikri ve sınai haklar” söz grubu bu nedenle iki kolu birlikte anar.
Okul ödevi için kısa cevap: Fikri ve sınai mülkiyet hakları, insanların düşünce ve emekleriyle ortaya koydukları ürünleri korur. Kitap, şarkı, resim ve bilgisayar programı gibi eserler telif hakkıyla; marka, patent ve tasarım gibi ticari ve teknik değerler sınai mülkiyet haklarıyla korunur. Telif hakkı eserle birlikte kendiliğinden doğar, sınai haklar kural olarak başvuru ve tescille kazanılır.
Sınai mülkiyet ile telif hakkı arasındaki fark nedir?
Sınai mülkiyet ile telif hakkı arasındaki temel fark, hakkın doğuş biçimidir: telif hakkı eser meydana getirildiği anda tescilsiz doğar, sınai mülkiyet hakları ise kural olarak TÜRKPATENT’e başvuru ve tescille kazanılır. İki kol ayrı kanunlara bağlıdır; telif 5846 sayılı FSEK’te, sınai haklar 6769 sayılı SMK’da ve 5147 sayılı Kanun’da düzenlenir.
| Ölçüt | Telif hakkı | Sınai mülkiyet hakları |
|---|---|---|
| Neyi korur? | Eser: kitap, beste, resim, fotoğraf, film, bilgisayar programı | İşaret, ürün görünümü, teknik buluş, ürün adının kökeni, çip yerleşim düzeni |
| Nasıl doğar? | Eserin meydana getirilmesiyle; kayıt isteğe bağlı (FSEK m. 13) | Kural olarak tescille; istisna tescilsiz tasarım (SMK m. 55/4) |
| Kanun | 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu | 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu; 5147 sayılı Kanun |
| Kurum | Kültür ve Turizm Bakanlığı (isteğe bağlı kayıt) | TÜRKPATENT (Türk Patent ve Marka Kurumu) |
| Süre | Yaşam boyu ve ölümden itibaren 70 yıl (FSEK m. 27) | Türüne göre; örneğin patent 20 yıl, marka 10 yıl ve yenilenebilir |
Aynı ürün iki koldan birden koruma görebilir. Bir logo, çizim olarak eser niteliği taşıyorsa telif hakkıyla, işletmenin işareti olarak da marka tesciliyle korunur; ancak marka koruması için tescil ayrıca gerekir. Telif hakkının kapsamı ve süresi için telif hakkı nedir ve telif hakkı kaç yıl geçerlidir rehberlerine bakabilirsiniz.
Sınai mülkiyet hakları neden önemlidir?
Sınai mülkiyet hakları, bir işletmenin adını, ürünlerinin görünümünü ve geliştirdiği teknik çözümleri hukuken sahibine bağladığı ve izinsiz kullanıma karşı dava yolunu açtığı için önemlidir. SMK m. 1, kanunun amacını bu hakların korunması yoluyla teknolojik, ekonomik ve sosyal ilerlemeye katkı sağlamak olarak tanımlar.
- Malvarlığı değeri: Tescilli hak devredilebilir, lisansla kullandırılabilir, rehin verilebilir ve mirasla geçer (m. 148).
- Dava imkânı: Hak sahibi, tecavüzün durdurulmasını ve zararının tazminini isteyebilir (m. 149).
- İspat kolaylığı: Tescil belgesi, hakkın kime ait olduğunu ve kapsamını resmî kayıtla gösterir.
- Köken bağı: Coğrafi işaret, ürünün yöresiyle bağını görünür kılar ve ürünün özüne uymayan kullanımların önüne geçmeye yarar (K. 2024/4604).
- Üst kavram fikri mülkiyettir; telif ve sınai mülkiyet onun iki koludur.
- Telif hakkı eserle birlikte doğar (FSEK m. 13); sınai haklar kural olarak tescille kazanılır.
- Sınai haklar 6769 sayılı SMK ve 5147 sayılı Kanun’da, telif 5846 sayılı FSEK’te düzenlenir.
2 Türler
Sınai mülkiyet hakları türleri: her hak neyi korur?
Sınai mülkiyet haklarının her türü farklı bir değeri korur: marka işletmenin işaretini, coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı ürünün kökenini ya da geleneksel kimliğini, tasarım görünümü, patent ve faydalı model teknik buluşu, entegre devre topografyası ise çipin yerleşim düzenini. Bir ürün aynı anda birden fazla hakla korunabilir.
Marka
Marka, bir işletmenin mal veya hizmetlerini başka işletmelerinkinden ayırt etmeye yarayan işarettir; kişi adları da marka olarak tescil edilebilecek işaretler arasındadır (SMK m. 4). Kanun, korumanın nasıl doğduğunu açıkça yazar: “Bu Kanunla sağlanan marka koruması tescil yoluyla elde edilir.” (m. 7/1). Tescilli marka 10 yıl korunur ve bu süre yenilemeyle uzatılabilir (m. 23).
Örnek: Bir kafe zincirinin adı ve logosu, tescil edildiği mal ve hizmet sınıflarında marka olarak korunur. Hangi işaretlerin marka olabileceği marka nedir, sınıf seçimi marka sınıfları, başvuru adımları marka tescil başvurusu nasıl yapılır, resmî ücretler marka tescil ücreti rehberlerinde yer alır.
Coğrafi işaret: menşe adı ve mahreç işareti
Coğrafi işaret, belirgin niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından kökeninin bulunduğu yöre, alan, bölge ya da ülkeyle özdeşleşmiş bir ürünü gösteren işarettir (SMK m. 34). Kanun iki tür sayar ve ayrımı üretimin nerede yapıldığına göre kurar:
- Menşe adı: Ürünün tüm veya esas özellikleri o coğrafi alandan kaynaklanır; üretim, işleme ve diğer işlemlerin tümü o alanda yapılır.
- Mahreç işareti: Üretim, işleme ve diğer işlemlerden en az biri o coğrafi alanda yapılır.
Coğrafi işaret koruması da tescil yoluyla elde edilir; ancak tescil, tescil ettiren kişiye inhisari (tekel niteliğinde) bir hak sağlamaz (m. 44/7). Tescil edilen bir coğrafi işaretin, zamanla ürünün öz adına, yani herkesin kullanabileceği cins ada dönüştüğü kabul edilmez (m. 44/4). Kısacası coğrafi işaret bir kişiye değil, şartlara uygun üretim yapan herkese açık bir köken ve nitelik işaretidir.
“Maraş Dondurması” coğrafi işaretinin hükümsüzlüğüne ve bununla ilgili kurum kararının iptaline karar verilmesi istenmişti. Dava reddedilmiş, Yargıtay da kararı onamıştır. Kararda coğrafi işaret korumasının amacı şöyle ifade edilmiştir: “piyasada bir tekel yaratılması olmayıp, tam tersi ürünün özüne uygun olmadığı halde coğrafi işaretin ününden ve değerinden yarar sağlayanların önüne geçilmesi”.
Bu karardan çıkan ders: Coğrafi işaret, şartlara uyan her üreticinin kullanabileceği bir işarettir; korunan, ürünün kökeni ve niteliğidir (SMK m. 44/7 ile birlikte). Karar metni
Coğrafi işaretin başvurusu, denetimi ve kullanımı ayrıntılı olarak coğrafi işaret nedir rehberindedir.
Geleneksel ürün adı
Geleneksel ürün adı, menşe adı veya mahreç işareti kapsamına girmeyen ve piyasada bir ürünü tarif etmek için en az 30 yıl geleneksel olarak kullanıldığı kanıtlanan addır (SMK m. 34). Bu adın korunabilmesi için ürünün ayrıca geleneksel bir üretim veya işleme yöntemiyle ya da geleneksel bileşimle üretilmesi veya geleneksel hammaddeden elde edilmesi şartlarından en az birini taşıması gerekir.
Coğrafi işaretten farkı, adın bir yöreye bağlı olması değil, uzun süreli geleneksel kullanımıdır. Kanun, coğrafi işaret ve geleneksel ürün adını diğer sınai haklardan bu yönüyle de ayırır: ikisi de devir, lisans veya haciz gibi işlemlere konu olamaz (m. 148).
Tasarım
Tasarım, ürünün tümünün veya bir parçasının ya da süslemesinin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür (SMK m. 55). Ambalaj, grafik semboller ve tipografik karakterler de ürün sayılır; bilgisayar programları ise bu kapsamın dışında bırakılmıştır. Tasarımın korunması için yeni olması ve ayırt edici niteliğe sahip olması gerekir (m. 56).
Ayırt edici nitelik, tasarımın bilgilenmiş kullanıcıda daha önce kamuya sunulmuş tasarımlardan farklı bir genel izlenim bırakmasıdır; yalnızca küçük ayrıntılarda farklılaşan tasarımlar aynı kabul edilir (m. 56). Kanun iki koruma biçimi tanır (m. 55/4):
- Tescilli tasarım: Başvuru tarihinden itibaren 5 yıl korunur; beşer yıllık dönemlerle toplam 25 yıla kadar uzatılabilir (m. 69).
- Tescilsiz tasarım: İlk kez Türkiye’de kamuya sunulan tasarım, bu tarihten itibaren 3 yıl korunur (m. 69); koruma yalnızca kopyalamaya karşıdır (m. 59/2).
Örnek: Bir parfüm şişesinin biçimi, bir kumaşın deseni veya bir mobilyanın görünümü tasarım olarak korunabilir. Başvuru yolu ve şartlar endüstriyel tasarım nedir rehberindedir.
Patent
Patent, teknolojinin her alanındaki buluşlara verilen haktır; buluşun yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması gerekir (SMK m. 82/1). Buluş basamağı, tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında buluşun ilgili teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmaması anlamına gelir (SMK m. 83/4). Patent başvuru tarihinden itibaren 20 yıl korunur ve bu süre uzatılamaz (m. 101).
Kanun bazı konuları buluş saymaz (m. 82/2): keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler; zihni faaliyetler, iş faaliyetleri ve oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler; bilgisayar programları; estetik nitelikli ürünler ile edebiyat, sanat ve bilim eserleri; bilginin sunumu. Bu konular yalnızca “kendileri” için patent istendiğinde dışarıda kalır; teknik bir çözümün parçası olduklarında değerlendirme ayrıca yapılır.
Buluş niteliği taşısa bile bazı konulara patent verilmez (m. 82/3). Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlar, bitki çeşitleri ve hayvan ırkları ile esas olarak biyolojik işlemler, insan veya hayvan vücuduna uygulanacak teşhis, cerrahi ve tedavi yöntemleri bunlar arasındadır.
Örnek: Daha az enerjiyle çalışan yeni bir pompa mekanizması patent konusu olabilir. Başvurudan belgeye kadar adımlar patent nasıl alınır, yazılım tabanlı çözümler mobil uygulama patenti rehberinde anlatılır.
Faydalı model
Faydalı model, yeni ve sanayiye uygulanabilir buluşlara verilen bir korumadır (SMK m. 142). Maddede yalnızca yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik şartları sayılır; patentte aranan buluş basamağı bu sayımda yer almaz. Koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 10 yıldır ve uzatılamaz (m. 101).
Faydalı modelin kapsamı patentten dardır. Kimyasal ve biyolojik maddeler, eczacılıkla ilgili maddeler, biyoteknolojik buluşlar ile usuller ve usullerle elde edilen ürünler faydalı modelle korunamaz (m. 142). Bu nedenle bir üretim yöntemi veya yeni bir ilaç bileşimi için koruma, şartları varsa ancak patentle aranabilir.
Örnek: Bir el aletinin tutma yerine eklenen ve kullanımı kolaylaştıran yeni bir mekanik düzenek faydalı model başvurusuna konu edilebilir. İki hak arasındaki ayrıntılı karşılaştırma faydalı model nedir, patentten farkı rehberindedir.
Entegre devre topografyası
Entegre devre topografyası, bir çipin içindeki devre elemanlarının yerleşim düzenidir ve 5147 sayılı Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun’la korunur. Orijinal niteliğe sahip topografyalar tescil belgesi verilerek korunur; koruma, topografyanın dayandığı içerik, işlem süreci, sistem veya tekniğe uzanmaz (5147 s.K. m. 4).
Koruma süresi 10 yıldır ve onuncu takvim yılının sonunda biter (m. 6). Topografya ticari olarak piyasaya sürülmüş ve başvuru bu tarihten itibaren 2 yıl içinde yapılmışsa koruma piyasaya ilk sürüm tarihinden, diğer hâllerde başvuru tarihinden başlar. Ticari olarak kullanılmamış bir topografya için tasarım tarihinden itibaren 15 yıl içinde başvuru yapılmamışsa koruma istenemez (m. 6).
Sınai mülkiyet hakları örnekleri nelerdir?
Sınai mülkiyet hakları örnekleri günlük hayattaki ürünlerde kolayca görülebilir: bir içeceğin üzerindeki ad marka, şişenin biçimi tasarım, yöresiyle özdeşleşmiş bir peynirin adı coğrafi işaret, bir cihazdaki yeni mekanizma patent veya faydalı model, telefonun çipindeki devre düzeni ise entegre devre topografyasıdır. Her örnekte korunan değer farklıdır.
Bir işletme yeni bir kahve makinesi geliştirir. Makinenin adı ve logosu marka tesciliyle, gövdesinin dış görünüşü tasarım tesciliyle korunabilir. İçindeki yeni ısıtma sistemi, şartlarını taşıyorsa patentle; buluş basamağı tartışmalıysa ve bir usul değilse faydalı modelle korunabilir.
Makinenin kullanım kılavuzu ve logonun çizimi ise tescil gerekmeden telif hakkıyla korunur. Böylece tek bir üründe dört ayrı koruma bir arada bulunabilir; her biri ayrı şartlara, sürelere ve başvurulara bağlıdır.
Neyi korumak istiyorsunuz? Doğru hak
- İşletmenizin, ürününüzün veya hizmetinizin adı, logosu, sloganıMarka
- Ürünün şekli, deseni, rengi, ambalajı: yani görünüşüTasarım
- Bir teknik sorunu çözen yeni ürün veya yöntem, buluş basamağı içeriyorPatent
- Yeni ve sanayiye uygulanabilir bir ürün buluşu; usul, kimya, ilaç ve biyoteknoloji değilFaydalı model
- Yöresiyle özdeşleşmiş bir ürünün adı (ör. bir ilin peyniri, halısı)Coğrafi işaret
- Kitap, şarkı, fotoğraf, yazılım kodu, tasarım çizimi gibi eserlerTelif (FSEK)
- Marka koruması tescil yoluyla elde edilir (SMK m. 7/1); 10 yıl sürer ve yenilenir (m. 23).
- Coğrafi işaret tescille korunur ama tekel sağlamaz (m. 44/7; K. 2024/4604).
- Tescilsiz tasarım 3 yıl ve yalnızca kopyalamaya karşı korunur (m. 59/2, 69).
- Patent 20 yıl, faydalı model 10 yıl; ikisi de uzatılamaz (m. 101).
- Usuller, kimya, ilaç ve biyoteknoloji faydalı modelle korunamaz (m. 142).
3 Kazanım ve haklar
Sınai mülkiyet hakkı nasıl kazanılır?
Sınai mülkiyet hakkı kural olarak TÜRKPATENT’e (Türk Patent ve Marka Kurumu) başvuru yapılması ve başvurunun incelenip tescil edilmesiyle kazanılır. Marka, patent, faydalı model, tasarım, coğrafi işaret ve entegre devre topografyası başvuruları bu kuruma yapılır. Bu kuralın önemli istisnası, Türkiye’de ilk kez kamuya sunulan tescilsiz tasarımdır.
Tescil sonunda düzenlenen belge, “sınai mülkiyet sertifikası” diye aranan belgedir; hakkın kime ait olduğunu, hangi konuyu kapsadığını ve hangi tarihten itibaren korunduğunu resmî kayıtla gösterir.
Tescille kazanılan hak, kural olarak yalnızca tescilin yapıldığı ülkede geçerlidir. Bu ilkeye ülkesellik denir ve marka hukukunda Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun yakın tarihli bir kararıyla açıkça vurgulanmıştır:
Yabancı bir şirket, ünlü bir sinema oyuncusunun adından oluşan ve birçok ülkede kendi adına tescilli olan markasına dayanarak, aynı ibarenin Türkiye’de başka bir kişi adına yapılan tescilinin hükümsüzlüğünü istemişti. Kurul, marka hukukunda ülkesellik ilkesinin geçerli olduğunu, Paris Sözleşmesi m. 6/1 ve MÖHUK m. 23/1 uyarınca korumanın, korumanın istendiği ülkenin hukukuna tabi olduğunu belirtmiştir. Kararda şu ifade yer alır: “kural olarak, yurtdışında önceden tescilli olsa bile Türkiye’de tescil edilmemiş bir markaya karşı Türkiye’deki tescilli marka korunacaktır”.
Kurul bu kuralın istisnalarını tanınmış marka ve kötü niyetli tescil olarak saymış; ancak birçok ülkede tescilli olmanın tek başına tanınmışlığı ispatlamadığını, oyuncunun ününün markaya mal edilemeyeceğini ve kötü niyetin ispatlanamadığını kabul ederek direnme kararını bozmuştur. Oyuncu ve marka adı karar metninde anonimleştirilmiştir.
Bu karardan çıkan ders: Türkiye’de koruma için Türkiye’de tescil gerekir; yurt dışında koruma isteniyorsa o ülkelerde de tescil yapılmalıdır. Karar metni
Sınai mülkiyet hakları devredilebilir mi?
Sınai mülkiyet hakları devredilebilir; ayrıca mirasla geçer, lisans konusu olabilir, rehin verilebilir ve haczedilebilir (SMK m. 148). Bu işlemlerin yazılı yapılması, devir sözleşmelerinin de noter onaylı olması gerekir (m. 148/4). Coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı ise bu kuralın dışındadır; devir, lisans veya haciz gibi işlemlere konu olamaz.
- Sicile kayıt: Sicile kaydedilmeyen işlemlerden doğan haklar iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (m. 148/5).
- Kısmi devir: Marka, tescilli olduğu mal ve hizmetlerin tümü veya bir kısmı için devredilebilir (m. 148/6).
- Başvuru aşaması: Bu kurallar henüz tescil edilmemiş başvurulara da uygulanır (m. 148/8).
Devirde hakkın sahibi değişir; lisansta ise hak sahibinde kalır ve karşı tarafa kullanma yetkisi tanınır. Sözleşmede yer alması gereken hükümler marka devir sözleşmesi ve marka lisans sözleşmesi rehberlerinde anlatılmıştır.
Sınai mülkiyet hakkı ihlal edilirse ne yapılabilir?
Sınai mülkiyet hakkı ihlal edilirse hak sahibi, hukuk mahkemesinde SMK m. 149’da sayılan taleplerde bulunabilir: tecavüzün tespiti, önlenmesi ve durdurulması, sonuçlarının kaldırılması, zararın tazmini ve ürünlere el konulması bu talepler arasındadır. Marka hakkına tecavüz ayrıca suç olarak düzenlendiğinden ceza yolu da açıktır.
- Tecavüz olup olmadığının tespiti
- Muhtemel bir tecavüzün önlenmesi, devam eden tecavüzün durdurulması
- Tecavüzün sonuçlarının kaldırılması
- Maddi ve manevi zararın tazmini
- Tecavüze konu ürünlere ve yalnızca bunların üretiminde kullanılan araçlara el konulması
- Mahkeme kararının ilanı
Coğrafi işaret ve geleneksel ürün adlarına tecavüzde manevi tazminat istenemez (m. 149/4). SMK’da tazminat için ayrı bir zamanaşımı süresi düzenlenmemiştir; genel hükümler uygulanır ve süre somut olaya göre avukatla hesaplanmalıdır.
Hukuk davasının işleyişi marka hakkına tecavüz davası, SMK m. 30’daki suç ve cezalar ise marka hakkına tecavüz suçu ve cezası rehberinde ele alınmıştır.
Sınai mülkiyet davalarına hangi mahkeme bakar?
Sınai mülkiyet davalarına fikri ve sınai haklar hukuk mahkemeleri ile fikri ve sınai haklar ceza mahkemeleri bakar; bu mahkemelerin kurulmadığı yerlerde görev asliye hukuk ve asliye ceza mahkemelerindedir (SMK m. 156). TÜRKPATENT kararlarına karşı açılan davalarda ise görevli ve yetkili mahkeme Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesidir (m. 156/2).
Hak sahibinin üçüncü kişilere karşı açacağı davalarda yetkili mahkeme, davacının yerleşim yeri mahkemesi ya da fiilin gerçekleştiği veya etkilerinin görüldüğü yer mahkemesidir (m. 156/3). Ankara’daki ihtisas mahkemelerinin yapısı Ankara fikri ve sınai haklar mahkemeleri yazımızdadır.
- Sınai haklar kural olarak TÜRKPATENT’e başvuru ve tescille kazanılır; istisna tescilsiz tasarımdır.
- Koruma ülkeseldir: yurt dışında tescilli olmak, tanınmış marka ve kötü niyet istisnaları dışında, Türkiye’de koruma sağlamaz (HGK, K. 2026/144).
- Devir yazılı ve noter onaylı yapılır; sicile kaydedilmeyen işlem iyiniyetli üçüncü kişiye karşı ileri sürülemez (m. 148).
- TÜRKPATENT kararlarına karşı dava Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesinde açılır (m. 156/2).
4 Kanun ve yurt dışı
Sınai Mülkiyet Kanunu nedir?
Sınai Mülkiyet Kanunu, marka, coğrafi işaret, tasarım, patent, faydalı model ve geleneksel ürün adlarına ilişkin hakları düzenleyen 6769 sayılı Kanun’dur ve 10.01.2017 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kanun; başvuruları, tescili, tescil sonrası işlemleri ve ihlallere ilişkin hukuki ve cezai yaptırımları tek metinde toplar.
Kanunun amacı 1. maddede yazılıdır: bu hakların korunması ve böylece teknolojik, ekonomik ve sosyal ilerlemeye katkı sağlanması. Kanundan önce sınai haklar ayrı kanun hükmünde kararnamelerle düzenleniyordu. Eski tarihli Yargıtay kararlarında geçen “556 sayılı KHK dönemi” ifadesi, markalar bakımından bu önceki düzeni anlatır; bu nedenle eski bir kararı okurken hangi metnin uygulandığına bakmak gerekir.
SMK tüm sınai hakları tek başına kapsamaz. Entegre devre topografyaları 5147 sayılı Kanun’la ayrıca korunur; telif hakları ise sınai mülkiyetin dışında, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nda düzenlenir.
Sınai mülkiyet hakları yurt dışında da korunur mu?
Sınai mülkiyet hakları kural olarak yalnızca tescil edildikleri ülkede korunur; Türkiye’de alınan bir marka, patent veya tasarım tescili başka ülkelerde kendiliğinden koruma sağlamaz. Yurt dışında koruma için hedef ülkelerde de tescil gerekir; bu işi kolaylaştıran uluslararası sistemler marka için Madrid, patent için PCT, tasarım için Lahey sistemidir.
Bu sistemler başvuru işlemlerini tek merkezde toplar; korumanın verilip verilmeyeceği ise her ülkenin kendi hukukuna göre belirlenir. Hukuk Genel Kurulu kararındaki ülkesellik ilkesi (K. 2026/144) bu yüzden ters yönde de geçerlidir: Türkiye’deki tescil, yurt dışındaki bir taklide karşı tek başına dayanak olmaz. Ülke seçimi ve tahmini maliyet için uluslararası marka tescili sayfamızı inceleyebilirsiniz.
- 6769 sayılı SMK 10.01.2017’de yürürlüğe girdi; amacı m. 1’de yazılıdır.
- Entegre devre topografyası 5147 sayılı Kanun’la, telif FSEK’le korunur.
- Yurt dışı koruma için hedef ülkelerde tescil gerekir; Madrid, PCT ve Lahey sistemleri başvuruyu kolaylaştırır.
Markanızın, ürün görünümünüzün veya buluşunuzun hangi sınai mülkiyet hakkıyla korunacağını ve hangi başvuruların gerektiğini dosyanız üzerinden birlikte değerlendirelim.
0541 723 85 52 — Avukat görüşmesi
Avukat ve marka vekili · TÜRKPATENT Sicil No: 2890 · Marka avukatı · İletişim
Sınai mülkiyet terimler sözlüğü
Sınai mülkiyet hukukunda geçen temel terimlerin sade karşılıkları aşağıdadır.
- Sınai mülkiyet hakkı
- Marka, coğrafi işaret, geleneksel ürün adı, tasarım, patent, faydalı model ve entegre devre topografyası üzerindeki haklar.
- Fikri mülkiyet
- Telif hakları ile sınai mülkiyet haklarını birlikte kapsayan üst kavram.
- Tescil
- Hakkın TÜRKPATENT siciline kaydedilmesi; sınai haklarda koruma kural olarak bununla doğar.
- Menşe adı
- Üretim, işleme ve diğer işlemlerin tümünün belirli coğrafi alanda yapıldığı ürünün coğrafi işareti (SMK m. 34).
- Mahreç işareti
- Üretim, işleme ve diğer işlemlerden en az birinin belirli coğrafi alanda yapıldığı ürünün coğrafi işareti (m. 34).
- Geleneksel ürün adı
- Bir ürünü tarif etmek için en az 30 yıl geleneksel olarak kullanıldığı kanıtlanan ad (m. 34).
- Buluş basamağı
- Tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında buluşun, ilgili teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmaması; patentte aranır (m. 82/1).
- Ayırt edici nitelik
- Tasarımda, bilgilenmiş kullanıcıda öncekilerden farklı bir genel izlenim bırakma (m. 56).
- Lisans
- Hak sahibinde kalan bir sınai hakkın başkasına yazılı sözleşmeyle kullandırılması (m. 148).
- Ülkesellik
- Sınai hakkın kural olarak yalnızca tescil edildiği ülkede koruma sağlaması.
Sıkça sorulan sorular
Sınai mülkiyet hakları nelerdir?
Sınai mülkiyet hakkı nedir?
Sınai haklar ne demek?
Fikri ve sınai mülkiyet hakları nedir?
Sınai mülkiyet ile fikri mülkiyet arasındaki fark nedir?
Sınai mülkiyet hakları örnekleri nelerdir?
Sınai mülkiyet hakları ne kadar süre korunur?
Sınai mülkiyet hakkı nasıl alınır?
Tescil edilmeyen tasarım korunur mu?
Patent ile faydalı model arasındaki fark nedir?
Coğrafi işaret satılabilir veya devredilebilir mi?
Yurt dışında tescilli marka Türkiye’de korunur mu?
Sınai mülkiyet davalarına hangi mahkeme bakar?
Sınai Mülkiyet Kanunu hangi hakları kapsar?
Kaynaklar
- 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (m. 1, 4, 7, 23, 30, 34, 44, 55, 56, 59, 69, 82, 101, 142, 148, 149, 156)
- 5147 sayılı Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun (m. 4, 6)
- 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (m. 13, 27)
- Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT)
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2025/280, K. 2026/144, T. 11.03.2026 — karar metni
- Yargıtay 11. HD, E. 2023/1337, K. 2024/4604, T. 03.06.2024 — karar metni
İlgili Rehberler
- Coğrafi İşaret Nedir? Menşe Adı, Mahreç İşareti ve Yargıtay Kararları (2026)
- Tanınmış Marka Nedir? Farklı Sınıflarda Koruma, İspat ve Yargıtay Kararları
- Geleneksel Olmayan Markalar 2026 | Ses, Renk, Hareket ve Üç Boyutlu Marka Tescili
- Özgünlük Nedir, Ne Demek? Anlamı ve Hukukta Özgünlük
- ® (R) İşareti Nedir? Yuvarlak İçinde R Ne Demek, ™ ve © Farkı (Kopyala)
- Telif Hakkı Kaç Yıl Geçerlidir? Ölümden Sonra 70 Yıl Kuralı ve Süre Hesabı (2026)